252 पटक हेरिएको बझाङको धार्मिक स्मृति, लोकविश्वास र सांस्कृतिक निरन्तरताको पर्व
शैलेन्द्र रोकाया
हरेक वर्ष वर्षायाममा बझाङको सुर्मा क्षेत्रमा मनाइने बिरिजात सुर्मादेवीप्रतिको आस्था, व्रत, तीर्थयात्रा, धामी परम्परा, ढाँका नाच, चाभाइ र सामाजिक भेटघाटसँग जोडिएको धार्मिक–सांस्कृतिक पर्व हो।
कहाँ र कहिले लाग्छ बिरिजात?
बिरिजातको मुख्य धार्मिक केन्द्र बझाङको सुर्मा गाउँपालिकास्थित उच्च हिमाली क्षेत्रको सुर्मासरोवर हो। प्रकाशित विवरणअनुसार यो पर्व साउनको औँसीदेखि जनैपूर्णिमासम्म विभिन्न चरणमा मनाइन्छ। मुख्य तीर्थयात्रा श्रावण शुक्ल एकादशीबाट सुरु भई सरोवरमा स्नान र पूजासँगै अघि बढ्छ। बझाङसँगै दार्चुलाका श्रद्धालुहरू पनि सहभागी हुने यस पर्वमा सुर्मादेवीका ‘करिया’ अर्थात् परम्परागत अनुयायी समुदायको विशेष भूमिका रहेको स्थानीय विवरणमा उल्लेख छ। सुर्मासरोवरको उचाइबारे स्रोतहरूमा फरक तथ्यांक छन्। एक पुरानो रिपोर्टले यसलाई समुद्री सतहबाट करिब ४ हजार ९ सय मिटर उचाइमा रहेको उल्लेख गरेको छ। यस्तो भूगोलमा पुग्नु कठिन भए पनि तीर्थालुहरू यसलाई धार्मिक यात्राको अनिवार्य हिस्सा मान्छन्।
सुर्मादेवी को हुन्?
स्थानीय परम्परामा सुर्मादेवीलाई भगवतीको शक्तिरूपका रूपमा पूजा गरिन्छ। प्रकाशित विवरणहरूले उनको उत्पत्तिलाई बझाङको दुर्गाथली क्षेत्रस्थित थलीजिउँलाको दुर्गाभगवती परम्परासँग जोडिएको जनविश्वासका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यो प्रमाणित ऐतिहासिक अभिलेखभन्दा स्थानीय मौखिक परम्परा हो। यसै परम्परामा सुर्मादेवी र दुर्गादेवीबीचको सम्बन्ध तथा सुर्मादेवीको सुर्मासरोवरसम्मको यात्राको कथा सुनाइन्छ।
थारको कथा
प्रचलित कथाअनुसार थलीजिउँलामा महालिङ्ग देवता र उनका दुई देवीरूप—दुर्गा र सुर्मा—थिए। एक प्रसङ्गमा सुर्मादेवी रिसाएर ‘थार’ नामक वन्यजन्तुको रूप धारण गरी त्यहाँबाट टाढा गइन्। बुडखोरी क्षेत्रमा पुगेपछि स्थानीयले उनलाई साधारण वन्यजन्तु ठानेर लखेटे। अन्ततः उनी सुर्मासरोवर पुगेर देवीरूपमा प्रकट भएको विश्वास गरिन्छ। यो कथा ऐतिहासिक प्रमाणमा आधारित नभए पनि स्थानीय समाजको धार्मिक कल्पना, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र सांस्कृतिक स्मृति बुझ्न उपयोगी छ।
‘चाभाइ’को मौखिक व्याख्या
स्थानीय जनश्रुतिअनुसार मानिसहरूले थारको रूपमा रहेकी सुर्मादेवीलाई नचिनेर लखेटेपछि पश्चात्ताप गर्दै ‘च्वः च्वः’ वा ‘चाः चाः’ भने। यही शब्दबाट ‘चाभाइ’ बनेको विश्वास छ। बिरिजातमा गाइने चाभाइलाई सुर्मादेवीको स्तुतिगान मानिन्छ । यस व्युत्पत्तिको भाषावैज्ञानिक प्रमाणबारे थप अध्ययन आवश्यक भए पनि चाभाइले देवीसम्बन्धी लोकस्मृति र सामूहिक पश्चात्तापलाई गीतमा अभिव्यक्त गर्छ।
बाँधा : धार्मिक संयम
बिरिजातमा ‘बाँधा’ मान्ने परम्परा छ। बाँधा मानेका भक्तजनले निश्चित अवधिसम्म मासु, माछा, लसुनलगायतका खाद्य पदार्थ त्याग्ने र मदिराबाट टाढा रहने गर्छन्। यो अभ्यास तीर्थयात्राअघि शरीर र मनलाई संयमित बनाउने धार्मिक तयारीका रूपमा बुझिन्छ।
खाली खुट्टाको यात्रा
बिरिजातको प्रमुख विशेषता सुर्मासरोवरतर्फ खाली खुट्टा पैदल यात्रा गर्नु हो। प्रकाशित विवरणअनुसार खोरी र घट्टे क्षेत्रका तीर्थालुहरू स्नान र पूजा गरेपछि ढाँका बजाउँदै सरोवरतर्फ लाग्छन्। बाटोमा रहेका धार्मिक थलोमा पूजा गर्दै उनीहरू हिमालतर्फ अघि बढ्छन्।यो यात्रा धार्मिक व्रतको निरन्तरता हो। कठिन भूगोल, चिसो र उकालो पार गर्दै तीर्थालुहरू आस्थाका आधारमा अघि बढ्छन्।
लाकुणीदेखि सुर्मासरोवरसम्म
मुख्य यात्राका दिन तीर्थालुहरू बिहान स्नान गरी निगालाका लौरा अर्थात् लाकुणीको पूजा गर्छन्। त्यसपछि विभिन्न मन्दिर र धार्मिक थलो हुँदै सुर्मासरोवरतर्फ लाग्छन।
नाच्नी, मधुखर्क, बुढी विनायक र जलजला हिमखेत हुँदै जाने परम्परागत मार्गको विवरण पाइन्छ। नाच्नी क्षेत्रमा पहिलोपटक यात्रा गर्ने ‘बालावीर’लाई काँधमा बोक्ने चलनसमेत उल्लेख छ। यसले धार्मिक यात्रासँगै समुदायको सहकार्य र नयाँ पुस्ताको स्वागतलाई पनि देखाउँछ।
सुर्मासरोवर : प्राकृतिक तीर्थ
तीर्थालुहरू सुर्मासरोवर पुगेर स्नान, पूजा र वर माग्छन्। स्थानीय विश्वासअनुसार सरोवरमा स्नान गरी सुर्मादेवीको पूजा गरे मनोकामना पूरा हुन्छ। यसरी प्राकृतिक ताल धार्मिक तीर्थमा रूपान्तरण भएको छ। नेपालका धेरै परम्परामा नदी, कुण्ड, ताल, हिमाल र वनलाई देवत्वसँग जोडिन्छ; सुर्मासरोवर त्यसैको हिमाली उदाहरण हो।
धामी, ढाँका र धार्मिक अनुष्ठान
बिरिजातमा धामी परम्पराको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। देउघरमा ढाँका बज्छ, ढुस्का गाइन्छ र धामीझाँक्रीमार्फत देवताको उपस्थिति अनुभूत गरिन्छ। धामीलाई काँधमा बोकेर स्वागत गर्ने, पणछमी गर्ने तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठान गर्ने चलन पनि प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ।
धामीहरू धार्मिक पात्र मात्र होइनन्; उनीहरू स्थानीय मौखिक ज्ञान र विश्वासका वाहक पनि हुन्।
ढाँका, चाभाइ र देउडा
बिरिजातमा धार्मिक अनुष्ठानसँगै ढाँका नाच, चाभाइ, ढुस्का, देउडा र डाँफे नाचजस्ता सांस्कृतिक गतिविधि हुन्छन्।यसले बिरिजातलाई धार्मिक पर्वसँगै सुदूरपश्चिमको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाएको छ।
बझाङ र दार्चुलाबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध
बिरिजातमा दार्चुलाको मार्मा र अपिहिमाल क्षेत्रबाट पनि श्रद्धालुहरू सहभागी हुन्छन्। सुर्मासरोवरतर्फको यात्रामा बझाङ र दार्चुलाका तीर्थालुहरूको भेट हुने तथा चाभाइ खेल्ने परम्परा रहेको प्रकाशित विवरणमा उल्लेख छ। यस अर्थमा बिरिजात दुई हिमाली भूगोलबीचको धार्मिक र सांस्कृतिक सम्बन्धको माध्यम हो।
बिरिजातको इतिहास
बिरिजातको प्राचीन उत्पत्तिबारे पर्याप्त लिखित अभिलेख भेटिँदैन। उपलब्ध सामग्रीमा स्थानीय जनश्रुति, धामी–पुजारीको मौखिक ज्ञान र पछिल्ला पत्रकारितामार्फत संकलित विवरण प्रमुख छन्।
त्यसैले यसको इतिहास लेख्दा जनविश्वास, किंवदन्ती, स्थानीय परम्परा र प्रमाणित तथ्यलाई अलग–अलग पहिचान गर्नुपर्छ। लिखित अभिलेखको अभावले परम्पराको ऐतिहासिक महत्त्व भने घटाउँदैन। सुदूरपश्चिमका धेरै सांस्कृतिक स्मृति गीत, धामीका वाणी, धार्मिक थान र मौखिक कथामा सुरक्षित छन्। अब आवश्यक काम यिनलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्नु हो।
संरक्षणको आवश्यकता
बिरिजातको प्रचार बढ्दै जाँदा यसको धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ पनि सुरक्षित राख्नुपर्छ। मौखिक इतिहास, धामी–पुजारीका कथन, चाभाइ र ढुस्का गीत, धार्मिक मार्ग तथा मन्दिर–थानको इतिहास अभिलेख गर्न आवश्यक छ। स्थानीय युवालाई यस परम्पराको अर्थ र संरक्षणमा सहभागी गराउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
बिरिजात सुर्मादेवीप्रतिको आस्था, हिमाली तीर्थयात्रा, मौखिक इतिहास र सामुदायिक संस्कृतिको संगम हो। यसको केन्द्रमा सुर्मासरोवर, धामी परम्परा, बाँधा, खाली खुट्टाको यात्रा, चाभाइ र देउडा छन्।
मेला सकिएपछि ढाँका र चाभाइको स्वर थामिन्छ, तर परम्परा समुदायको स्मृतिमा रहन्छ। त्यसैले बिरिजातलाई केवल धार्मिक मेला नभई बझाङ र आसपासका हिमाली समुदायको जीवित सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
लेखक इतिहास, संस्कृति र सभ्यताको खोजकर्ता हुन्।
