172 पटक हेरिएको शैलेन्द्र रोकाया
बझाङलाई केवल हिमाल, पहाड, खोला र खर्कको भूगोलले मात्र चिनाउँदैन। यहाँको वास्तविक परिचय त ती पहाडका काखमा पुस्तौँदेखि बाँचेको जीवनपद्धतिले बनाएको हो। खेतबारी, गोठ, खर्क, बुकी, लेक–बेँसी, पशुपालन र श्रमसँग जोडिएको त्यही जीवनपद्धतिको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय हो। गोठालो संस्कृति र भैँसी साराइ।
आजको पुस्ताका लागि ‘गोठालो’ एउटा सामान्य शब्दजस्तो लाग्न सक्छ। तर हिजोको बझाङी समाजमा गोठालो एउटा जीवन थियो, एउटा जिम्मेवारी थियो र एउटा संस्कृतिको संवाहक थियो। उसको दिन घामसँगै सुरु हुन्थ्यो र साँझको अँध्यारोसँगै सकिन्थ्यो। हातमा लौरो, पछाडि झोला, वरिपरि भैँसी–गाई र अगाडि अनिश्चित बाटो, यही थियो उसको संसार।
लेक र बेँसीबीचको जीवन
पहाडी भूगोलमा पशुपालन एउटै ठाउँमा बसेर सम्भव हुँदैन। मौसमअनुसार घाँस, पानी र तापक्रम परिवर्तन हुने भएकाले पशु र गोठलाई पनि भूगोलसँगै चलाउनुपर्थ्यो। यही आवश्यकताबाट विकसित भएको थियो ।
घुम्ती गोठको परम्परा।
बर्खा लागेपछि हरिया बुकी र खर्कतिर लेक उक्लिने र चिसो बढेपछि बेँसी झर्ने चलन नेपालको पहाडी पशुपालक समाजमा पुरानो परम्परा हो। कतिपय क्षेत्रमा जेठतिर बुकी जाने र कात्तिकतिर बेँसी फर्कने चलन अझै पाइन्छ।
बझाङमा पनि भौगोलिक अवस्था र स्थानीय चरन प्रणालीअनुसार यस्तै लेक, बेँसीको आवागमनले पशुपालनलाई सम्भव बनाएको हुनुपर्छ। यसको वास्तविक मार्ग, समय र स्थानीय नामहरू भने गाउँगाउँका ज्येष्ठ नागरिकसँगको मौखिक इतिहासबाट थप अभिलेख गर्नुपर्ने विषय हुन्।
भैँसी साराइ : केवल ठाउँ परिवर्तन होइन
भैँसी सार्नु भनेको भैँसीलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा हिँडाउनु मात्र थिएन। त्यससँग घरको एउटा संसार नै सर्दथ्यो। गोठालो अघि लाग्थ्यो। पछाडि भैँसीको लस्कर हुन्थ्यो। साथमा आवश्यक खाद्यान्न, भाँडाकुँडा, ओढ्ने–ओछ्याउने सामान र गोठका आवश्यक सामग्री हुन्थे। बाटोमा खोल्सा, भीर, वन र खर्क पार गर्दै नयाँ चरनस्थल पुगिन्थ्यो। त्यो यात्रा कहिलेकाहीँ कठिन हुन्थ्यो। वर्षा, चिसो, जङ्गली जनावर र बाटोको जोखिमसँग जुध्दै गोठालाले आफ्नो बथानको रक्षा गर्नुपर्थ्यो। पशु हराउनु, बिरामी पर्नु वा दुर्घटना हुनु गोठालाका लागि सामान्य जोखिम थिए। त्यसैले गोठालो केवल पशु चराउने मानिस थिएन; ऊ पशुको रक्षक, चरनको जानकार, मौसमको पाठक र पहाडको अनुभवी यात्रु थियो।
गोठ र खेतबीचको सम्बन्ध
पुरानो पहाडी अर्थतन्त्रमा गोठ र खेत अलग थिएनन्। भैँसीले दूध दिन्थ्यो, दही–मोही र घ्यू घरको खानपान तथा आम्दानीको आधार बन्थे। त्यसैगरी गोठबाट निस्कने मल खेतबारीका लागि अमूल्य थियो। हिउँदमा बेँसीतिर गोठ राख्नुको एउटा महत्त्वपूर्ण कारण खेतमा मल पुर्याउनु पनि थियो। घुम्ती गोठको यही प्रणालीले पशुपालन, चरन र खेतीबीच प्राकृतिक चक्र बनाउँथ्यो। अन्य पहाडी क्षेत्रमा पनि हिउँदमा गोठलाई खेतीयोग्य जमिनमा राखेर मल उत्पादन गर्ने परम्परा रहेको अभिलेख पाइन्छ। अर्थात् पुरानो किसानले ‘पशुपालन’ र ‘कृषि’लाई दुई छुट्टाछुट्टै व्यवसायका रूपमा हेर्दैनथ्यो। भैँसीको गोठ खेतको मल थियो र खेतको अन्न गोठको आहार।
गोठालो र लोकसंस्कृति
गोठालो जीवनसँग श्रम मात्र थिएन, संगीत पनि थियो।
दिनभरि एकान्त खर्कमा बस्दा गोठालाको साथी हुन्थ्यो । उसको स्वर पहाडका पाखामा गुञ्जिने लोकभाका, देउडा, झ्याउरे तथा स्थानीय गीतहरूले थकान बिर्साउने काम गर्थे।
सुदूरपश्चिममा लोकगीत केवल मनोरञ्जन होइन; खेतीपाती, गोठालो, घाँसदाउरा, चाडपर्व, पूजा–अनुष्ठान र संस्कारसँग जोडिएको जीवनको अभिन्न हिस्सा हो। त्यसैले बझाङको गोठालो संस्कृति अध्ययन गर्दा भैँसी मात्र होइन, गोठालाले गाउने गीत पनि खोजिनुपर्छ। कुन मौसममा कुन भाका गाइन्थ्यो? गोठमा बस्दा के गीत गाइन्थे? लेक चढ्दा र बेँसी झर्दा गाइने भाका फरक थिए कि थिएनन्? यस्ता प्रश्नमा हाम्रो मौखिक इतिहास लुकेको छ।
गोठ : एउटा सानो संसार
गोठमा बस्ने जीवन आफैँमा एउटा छुट्टै संसार थियो।बिहान भैँसी दुहुनु, दूध तताउनु, घाँस, दाउरा गर्नु, पशुलाई चरनमा लैजानु, दिउँसो चरन हेर्नु, साँझ फेरि गोठ फर्काउनु, कुँडो–भकारो गर्नु र राति पशुको सुरक्षा गर्नु , गोठालाको दिनचर्या यही चक्रमा बित्थ्यो। गोठमा बस्दा मानिसले मौसम पढ्न सिक्थ्यो। आकाशको रङ हेरेर वर्षाको अनुमान लगाउँथ्यो। घाँसको अवस्था हेरेर चरन बदल्थ्यो। पशुको व्यवहारबाट खतरा बुझ्थ्यो। खोलाको आवाज र हावाको चालबाट बाटोको अवस्था अनुमान गर्न सक्थ्यो । यो सबै कुनै विद्यालयमा पढाइएको ज्ञान थिएन। यो पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण भएको स्थानीय ज्ञान थियो।
गोठालो जीवनमा सामूहिकता
गोठालो संस्कृति व्यक्तिगतभन्दा बढी सामुदायिक संस्कृति थियो। चरनको प्रयोग, बाटो, पानीको स्रोत, खर्कको उपयोग र गोठ सार्ने समयजस्ता विषयमा समुदायको अनुभव र समझदारी आवश्यक पर्थ्यो। लेकमा धेरै गोठ पुगेपछि चरन व्यवस्थापन पनि आवश्यक हुन्थ्यो। कतिपय ठाउँमा गाउँअनुसार चरन क्षेत्र बाँड्ने चलन रहेको उदाहरण अन्य हिमाली–पहाडी क्षेत्रमा भेटिन्छ। यसबाट देखिन्छ । पुरानो समाजमा प्रकृतिको उपयोग मात्र होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको नियम पनि थियो।
गोठ र आस्था
सुदूरपश्चिमको लोकजीवनमा प्रकृति र आस्था छुट्टाछुट्टै विषय होइनन्। वन, पानी, पहाड, खर्क र पशुसँग मानिसको सम्बन्धमा धार्मिक विश्वास पनि जोडिएको पाइन्छ। गोठको सुरक्षा, पशुको स्वास्थ्य र दूध–दहीको समृद्धिका लागि स्थानीय देवी–देवता तथा कुलपरम्परासँग सम्बन्धित पूजा–अनुष्ठान हुने गरेका विभिन्न पहाडी समुदायका उदाहरण भेटिन्छन्। बझाङमा पनि भैँसीगोठसँग सम्बन्धित स्थानीय विश्वास, गोठपूजा, मष्टो परम्परा वा अन्य आस्थाका अभ्यास थिए/छन् भने तिनको व्यवस्थित अभिलेखीकरण अत्यन्त आवश्यक छ।
यसको उत्तर स्थानीय ज्येष्ठ नागरिक, गोठाला परिवार, धामी–झाँक्री परम्परा र मौखिक इतिहासबाट खोजिनुपर्छ।
हराउँदै गएको गोठालो संस्कृति र समय बदलिएको छ।सडक गाउँसम्म पुगेका छन्। वैदेशिक रोजगारीले युवालाई गाउँबाट टाढा लगेको छ। शिक्षा र नयाँ रोजगारीका अवसर बढेका छन्। खेतबारी बाँझिँदै छन्। पशुपालनको परम्परागत प्रणाली आर्थिक रूपमा कठिन बन्दै गएको छ।
यसै कारण धेरै ठाउँमा घुम्ती गोठको संख्या घट्दै गएको छ। कतिपय क्षेत्रमा अहिले बूढापाका पुस्ताले मात्र पुर्ख्यौली गोठ धानिरहेको समाचारहरू आएका छन्। यसको अर्थ केवल एउटा पेशा हराउनु होइन।
गोठसँगै हराउँदैछन । गोठालाका गीत,पुराना चरनका बाटा,खर्कका नाम,मौसम चिन्ने ज्ञान,पशु उपचारका स्थानीय विधि, दूध–दही–घ्यू बनाउने सीप,गोठसँग जोडिएका विश्वास,र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवनदर्शन।
अब इतिहास लेख्नुपर्छ
बझाङको गोठालो संस्कृति अझै पूरै हराइसकेको छैन। कतिपय गाउँमा आज पनि पुराना गोठ छन्, पुराना गोठाला छन् र उनीहरूको स्मृतिमा त्यो संसार जीवित छ। तर मौखिक इतिहासको एउटा समस्या छ । मानिस बितेपछि उसको स्मृति पनि बिस्तारै हराउँछ।त्यसैले अब ढिलो नगरी प्रत्येक गाउँका ज्येष्ठ नागरिकसँग सोध्नुपर्छ । कहिले गोठ लेक चढ्थ्यो? कहिले बेँसी झर्थ्यो? कुन–कुन खर्कमा गोठ बसिन्थ्यो? भैँसी सार्ने पुराना बाटा कुन थिए?गोठमा कति दिन बसिन्थ्यो? गोठालाले के खान्थे? कुन गीत गाइन्थ्यो? गोठमा कुन देवताको पूजा गरिन्थ्यो? पशु बिरामी पर्दा के उपचार गरिन्थ्यो? गोठ सार्दा शुभ–अशुभ के हेरिन्थ्यो? कुन परिवार वा समुदाय कुन चरनसँग सम्बन्धित थियो?
यी प्रश्नका उत्तर संकलन गर्न सके बझाङको गोठालो संस्कृति र भैँसी साराइ केवल एउटा लेखको विषय रहने छैन; यो बझाङको सामाजिक इतिहासको महत्त्वपूर्ण दस्तावेज बन्न सक्छ। आज पहाडका धेरै खर्कहरू सुनसान हुँदैछन्। कुनै समय भैँसीका घाँटीमा झुन्डिएका घण्टीको आवाजले बिहान हुने ठाउँमा अहिले मोटरको आवाज सुनिन्छ। कुनै समय गोठालाका गीतले पाखा गुञ्जिन्थे, आज ती गीत धेरैजसो बूढापाकाको सम्झनामा मात्र बाँकी छन्। तर इतिहास केवल दरबारमा लेखिँदैन।
इतिहास गोठमा पनि लेखिन्छ। इतिहास खेतको आलीमा पनि लेखिन्छ। इतिहास गोठालाको लौरोमा पनि लेखिन्छ। र इतिहास भैँसीका घण्टीको आवाजमा पनि लुकेको हुन्छ। लेकबाट बेँसी झर्ने भैँसीका ती लस्कर केवल पशुका लस्कर थिएनन्; ती बझाङी जीवनका चलायमान इतिहास थिए।
त्यसैले ‘भैँसी साराइ’लाई केवल पुरानो पशुपालनको अभ्यास भनेर बिर्सन मिल्दैन। यो सुदूरपश्चिमको प्रकृति, श्रम, लोकगीत, आस्था, कृषि र सामुदायिक जीवनलाई एउटै डोरीमा बाँध्ने मौलिक लोकसंस्कृतिको जीवित अध्याय हो। आज गोठहरू रित्तिँदै छन्। तर ती गोठका कथा अझै बाँकी छन्। कथा सुनाउने मानिसहरू छँदैछन् भने, ती कथा लेख्न ढिलो गर्नु हुँदैन।
